تبلیغات
. - نماز در كلام وحی(قسمت دوم)
منم که دیده به دیدار دوست کردم باز /چه شکر گویمت ای کار ساز بنده نواز

نماز در كلام وحی(قسمت دوم)

سه شنبه 21 اردیبهشت 1389 11:53 ق.ظ

نویسنده : محسن فروغیان
ارسال شده در: نماز در قرآن ،

بندگان حقیقی خدا

در این آیات قرآن سخن از بندگان خاص و حقیقت جوی پروردگار به میان آورده، می‌گوید: «بشارت باد بر كسانی كه از عبادت (طاغوت) اجتناب كردند و به سوی خدا بازگشتند.

با توجه به اینكه «بشری» در اینجا مطلق است همه گونه بشارت بر نعمت‌های الهی اعم از مادی و معنوی را شامل می‌شود، اما این بشارت وسیع و گسترده مخصوص كسانی است كه از پرستش طاغوت اجتناب ورزند، و به سوی خدا باز آیند كه مجموع ایمان و اعمال صالح در همین جمله جمع است. زیرا «طاغوت» در اصل از ماده‌ی «طغیان» به معنی تعدّی و تجاوز از حد و مرز است، و لذا این كلمه بر هر متجاوز، و هر معبودی جز خدا، مانند شیطان و حكام جبّار اطلاق می‌شود (این كلمه در واحد و در جمع هر دو به كار می‌رود). بنابراین «اجتناب از طاغوت» با این معنی وسیع و گسترده، دوری از هر گونه شرك و بت‌پرستی و هوا پرستی و شیطان پرستی و تسلیم در برابر حاكمان جبّار و سلطه‌گرانِ ستمكار را فرا می‌‌گیرد، «انابه الی الله» جامع روح تقوی و پرهیزگاری و ایمان است،‌والبته چنین كسانی در خورِ بشارتند. این نكته نیز قابل توجه است كه عبادت طاغوت تنها به معنی ركوع و سجود نیست، بلكه هر گونه اطاعت را نیز شامل می‌شود، ‌چنانكه در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم: من اطاع جبّاراً فقد عبده. «كسی كه اطاعت زمامدار ستمگری كند او را پرستش كرده است.» سپس برای معرفی این بندگان ویژه می‌گوید: «بندگان خاصّ مرا بشارت ده» (فبشّر عباد)[1]/[2]

ادامه در ادمه مطلب......

« فاعبده و توكّل علیه»[3]

«او (خدا) را پرستش كن و بر او توكل نما.»

عبادت مخصوص اوست

در آیه‌ی فوق دلیل لطیفی بر اختصاص پرستش به خدا بیان شده است، و آن اینكه اگر پرستش به خاطر عظمت و صفات جمال و جلال باشد،‌این صفات بیش از همه در خدا است، و دیگران در برابر او ناچیزند، بزرگترین نشانه‌ی عظمت. علم نامحدود و قدرت بی‌پایان است كه آیه‌ی فوق می‌گوید هر دو مخصوص او است. و اگر پرستش به خاطر پناه بردن در حل مشكلات به معبود باشد، چنین كاری در مورد كسی شایسته است كه از همه‌ی نیازها و احتیاج‌های بندگان و از اسرار غیب و نهان آنها با خبر است و توانائی بر اجابت دعوت و انجام خواسته‌ها دارد، و به همین دلیل توحید صفات. سبب توحید عبادت می‌گردد (دقت كنید).

بعضی از مفسران گفته‌اند كه تمام سیر انسان در طریق عبودیت پروردگار در دو جمله در آیه‌ی فوق خلاصه شده: «فاعبده و توكل علیه» چرا كه عبادت خواه ـ عبادت جسمانی باشد مانند عبادات معمولی و یا عبادت روحانی باشد مانند تفكر در عالم آفرینش و نظام اسرار هستی ـ آغاز این سیر است. و توكل یعنی واگذاری مطلق به خدا و سپردن همه چیز به دست او كه یك نوع «فناء فی الله» محسوب می‌شود، آخرین نقطه‌ی این سیر می‌باشد. در تمام این مسیر از آغاز تا انتها توجه به حقیقت توحید صفات، رهروان این راه را یاری می‌دهد،‌و به تلاش و تكاپوی آمیخته با عشق وا می‌دارد.[4]

«لكلّ امّهٍ جعلنا منسكاً هم ناسِكوه»[5]

«برای هر امتی عبادتی قرار دادیم تا آن عبادت را (در پیشگاه خدا) انجام دهند».

هر امّتی عبادتی دارد

در این آیه‌ی مورد بحث می‌فرماید برای هر امتی عبادتی قرار دادیم تا خدا را با آن پرستش كنند. مناسك: چنانكه قبلاً هم گفته‌ایم جمع «منسك» به معنی مطلق عبادت است. و در اینجا ممكن است تمام برنامه‌های دینی و الهی را شامل شود، بنابراین آیه گویای این حقیقت است كه امت‌های پیشین هر كدام برنامه‌ای مخصوص به خود داشتند كه در آن شرایط خاص از نظر زمان و مكان و جهات دیگر كامل‌ترین برنامه بوده است، ولی مسلماً با دگرگون شدنِ آن شرایط، لازم بود احكام تازه‌تری جانشین آنها شود.[6]

***

« فاسجدوا لله و اعبدوا»[7]

«برای خدا سجده كنید و او را پرستش نمائید.»

همه بر او سجده كنیم

اگر می‌خواهید در صراط مستقیم حق گام بردارید تنها برای او كه تمام خطوط عالم هستی به ذات پاكش منتهی می‌گردد سجده كنید، و اگر می‌خواهید به سرنوشت دردناك اقوام پیشین كه بر اثر شرك و كفر و ظلم و ستم در چنگال عذاب الهی گرفتار شدند گرفتار نشوید تنها او را عبادت كنید. جالب توجه اینكه در روایات زیادی نقل شده است كه وقتی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به هنگام تلاوت این سوره به این آیه رسید همه‌ی مؤمنان و كافرانی كه آن را شنیدند به سجده افتادند، طبق روایتی تنها كسی كه سجده نكرد «ولید بن مغیره» بود كه (شاید نمی‌توانست برای سجده كردن خم شود) كفی از خاك برداشت و پیشانی را بر آن گذاشت و اینگونه سجده كرد!

این تعجب ندارد كه حتی بت‌پرستان به سجده افتاده باشند چرا كه لحن گیرای این سوره از یك سو، محتوای هیجان‌انگیز آن از سوی دیگر، و تهدیدهای وحشتناك نسبت به مشركان از سوی سوم، و خارج شدن این آیات مبارك از دهان پیغمبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در نخستین مرحله‌ی نزول وحی از سوی چهارم، آنچنان گیرا و مؤثر و پرنفوذ بود كه هر دلی را بی‌اختیار تحت تأثیر خود قرار داد، و حجاب‌های عناد و لجاج و تعصب و خودخواهی را هر چند موقت كنار زد، و نور توحید را در قلوب، پرتو افكن كرد. اگر خود ما نیز این سوره را با دقت و تأمل، و با حضور قلب و توجه تلاوت كنیم، و خود را در برابر پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و در جو نزول آیات بنگاریم، می‌بینیم قطع نظر از عقائد خاص اسلامی چاره‌ای جز این نداریم كه وقتی به آخرین آیه برسیم به سجده بیفتیم و در پیشگاه حق سرِ تعظیم فرود آوریم.

سجده‌های واجب

آیه‌ی فوق از آیاتی است كه به هنگام تلاوت آن سجده بر همه واجب است. لحن آیه كه از صیغه امر در آن استفاده شد و امر دلیل بر وجوب است، نیز گواه این معنی است و به این ترتیب بعد از سوره «الم سجده» و «حم سجده» این سومین سوره‌ای است كه مشتمل بر سجده واجب است، هر چند طبق بعضی از روایات از نظر تاریخ نزول اولین سوره‌ای كه آیه سجده واجب در آن نازل شده همین سوره بوده است.[8]

***

«و له من فی السّموات و الارض و من عنده لایستكبرون عن عبادته ولا یستحسرون ـ یسبِّحون اللَّیل و النَّهار لایفترون »[9] «و برای اوست آنچه در آسمان‌ها و زمین است، و آنها كه نزد او هستند هیچگاه از عبادتش استكبار نمی‌كنند و هرگز خسته نمی‌شوند. ـ شب و روز تسبیح می‌گویند و ضعف و سستی به خود راه نمی‌دهند.»

نفی تكبر در عبادت

و از آنجا كه ممكن است این توهم به وجود آید كه خدا چه نیازی به ایمان و عبادت ما دارد؟ آیات مورد بحث نخست به پاسخ این می‌پردازد و می‌گوید: «تمام كسانی كه در آسمان‌ها و زمین هستند از آن اویند» (و له من فی السّموات و الارض) «و فرشتگانی كه در محضر قرب پروردگار هستند هیچگاه از پرستش او تكبر ندارند و هرگز خسته نمی‌شوند.» (و من عنده لایستكبرون عن عبادته ولا یستحسرون»[10]  «دائماً شب و روز تسبیح می‌گویند و كمترین ضعف و سستی به خود راه نمی‌دهند.» (یسبِّحون اللَّیل و النَّهار لایفترون). با این حال او چه نیازی به طاعت و عبادت شما دارد، این همه فرشتگان بزرگ، شب و روز مشغول تسبیحند، او حتی نیاز به عبادت آنها هم ندارد، پس اگر دستور ایمان و عمل صالح و بندگی و عبودیت به شما داده، سود و فایده‌اش متوجه خود شما است. این نكته نیز جالب توجه است كه در نظام بندگان و موالی ظاهری هر قدر بنده‌ای به مولا نزدیك‌تر باشد، خضوعش در برابر او كمتر است، چرا كه خصوصیت بیشتری دارد و مولا نسبت به او نیاز فزون‌تر! اما در نظام عبودیت «خلق» و «خالق» قضیه بر عكس است، هر قدر فرشتگان و اولیای خدا به او نزدیك‌تر می‌شوند، مقام عبودیت‌شان بیشتر می‌گردد.

«قل افغیرَ اللهِ تامرونی اعبد ایُّهَا الجاهلون»[11]

« آیا به من دستور می‌دهید كه غیر خدا را عبادت كنم ای جاهلان.»

غیر خدا را عبادت نكنید

توحید در عبادت یك حقیقت غیر قابل انكار است تا آنجا كه هیچ انسان فهمیده و عاقلی نباید به خود اجازه دهد كه در برابر بتها سجده كند. لذا به دنبال آن با لحنی قاطع و تشدیدآمیز می‌گوید: «بگو: آیا به من دستور می‌دهید كه غیر خدا را عبادت كنم ای جاهلان.»[12]  «و اعبدوه و اشكروا»[13] «او را پرستش كنید و شكر او را به جای آورید.» یكی از انگیزه‌های عبادت، حس شكرگذاری است در مقابل منعم حقیقی، شما می‌دانید منعم حقیقی خدا است پس شكر و عبادت نیز مخصوص ذات پاك خدا است.[14]

 

--------------------------------------------------------------------------------

[1] . «عباد» در اصل «عبادی» بوده، «یاء» حذف شده و كسره به جای آن است.

[2] . نمونه، ج19، ص411.

[3] . هود/123.

[4] . نمونه، ج9، ص288 و 289.

[5] . حج/67.

[6] . تفسیر نمونه، ج14، ص164.

[7] . نجم/62.

[8] . نمونه، ج22، ص576.

[9] . انبیاء/19.

[10] . «یستحسرون» از ماده‌ی «حسر» در اصل به معنی باز گشودن چیز پوشیده و كنار زدن پرده است، سپس به معنی خستگی و ضعف به كار رفته گویی نیروهای انسان در چنین حالتی همگی آشكار و مصرف می‌گردد و چیزی از آنها در بدن او مكتوم نمی‌ماند.

[11] . زمر/64.

[12] . نمونه، ج19، ص524.

[13] . عنكبوت/17.

[14] . نمونه، ج16، ص233. 

**عباس عزیزی ـ نماز و عبادت در تفسیر نمونه،‌ ص43




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -